See also: zęby

Old Polish edit

Etymology edit

From że +‎ -by. First attested in the 15th century.

Pronunciation edit

  • IPA(key): (10th–15th CE) /ʒʲɛbɨ/
  • IPA(key): (15th CE) /ʒʲɛbɨ/

Conjunction edit

żeby

  1. introduces a subordinate clause; that
    Synonym: że
    • 1895 [1448–1450], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, page 88:
      Tegdi ten, yen bi myenil, zebi yego bili role... ma doswyatczicz
      [Tegdy ten, jen by mienił, żeby jego były role... ma doświadczyć]
    • 1895 [1448–1450], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, page 86:
      Aczbi syąn prigodzilo, zebi nyektori nyeprzyiaczel... na nyekogo wrzvczil syąn (quod... irruerit) gy zabycz chczancz
      [Aczby się przygodziło, żeby niektory nieprzyjaciel... na niekogo wrzucił się (quod... irruerit) ji zabić chcąc]
    • 1930 [Fifteenth century], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[1], section 16,30:
      Pakli nowø rzecz vcini pan, zebi *otworzocz zemya vsta swa polknølabi ge (ut... deglutiat eos)
      [Pakli nową rzecz uczyni Pan, żeby otworząc ziemia usta swa połknęłaby je (ut... deglutiat eos)]
    • 1930 [Fifteenth century], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[2], section 36,6:
      Bo gest to to prawo dzewek Salfaad od boga vidano, zeby syø swadzbili, s kim zechczø
      [Bo jest to to prawo dziewek Salfaad od Boga wydano, żeby się swadźbiły, z kimże chcą]
    • 1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 218:
      Zebichom na them kazanu prziszli g boszkemu posznanu po them zawithanu
      [Żebychom na tem kazaniu przyszli k boskiemu poznaniu po tem zawitaniu]
  2. to, so that, in order to
    • 1864, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo[3], volume III, page 354:
      Gdyszem umrzecz ymyal, prothoszem tho kazal popysszacz, zeby tho na mey duszy mye zostalo
      [Gdyżem umrzeć imiał, protożem to kazał popisać, żeby to na mej duszy mie zostało]
    • 1930 [Fifteenth century], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[4], section 29,18:
      Aby snad nye bili myedzi wami møsz albo zona..., gegos to by sercze bilo odwroczono od pana boga twego dzysz, zeby sedl (ut vadat) y slvzil bogom tich narodow
      [Aby snad nie byli miedzy wami mąż albo żona..., jegoż to by sierce było odwrocono od Pana Boga twego dziś, żeby szedł (ut vadat) i służył bogom tych narodow]
    • 1895 [1448–1450], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, page 93:
      Paklibi ktori krziwi s przerzeczonich ku moczi prziycz bi wsgardzil, tako zebi prawu staacz nye chczyal (sic quod iuri nollet parere)..., tegdi... tho wschisthko onemu, komu zaloscz yest, dano ma bicz
      [Pakliby ktory krzywy z przerzeczonych ku mocy przyć by wzgardził, tako żeby prawu stać nie chciał (sic quod iuri nollet parere)..., tegdy... to wszystko onemu, komu żałość jest, dano ma być]
    • 1930 [Fifteenth century], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[5], section 5,8:
      Gensze (sc. kapłan) pyrwe offyervge za grzech, zakrøczyw glowø gego, tako zebi syø gardla *dzerszalo (retorquebit caput eius ad pennulas, ita ut collo haereat) any owszem gey vrwacz
      [Jenże (sc. kapłan) pirwe ofieruje za grzech, zakręciw głowę jego, tako żeby się gardła dzierżała (retorquebit caput eius ad pennulas, ita ut collo haereat) ani owszem jej urwać]

Descendants edit

  • Masurian: zebi
  • Polish: żeby
  • Silesian: żeby

References edit

Polish edit

Etymology edit

Inherited from Old Polish żeby. By surface analysis, że +‎ -by. Compare Kashubian żebë.

Pronunciation edit

Conjunction edit

żeby

  1. creates a subordinate clause expressing desire or wish; to, so that, for that, in order to [+past tense]
    Synonyms: aby, ażeby, by, iżby
    Chcę, żebyś ciężej pracował!I want you to work harder!
  2. creates a subordinate clause in which the speaker believes the following event would be good; to, that, had better, may [+past tense]
    Synonyms: aby, ażeby, bodaj, bodajby, by, byle, byleby, niech, niechaj, niechajże, niechby, niechże, oby
    Żeby mnie nie zabiło!I hope that it doesn't kill me!
  3. creates a subordinate clause expressing aim or purpose, one's goal; to, so that, for that, in order to [+infinitive]
    Synonyms: aby, ażeby, by
    Czytam, żeby się uczyć.I am reading (in order) to learn.
  4. creates a subordinate clause expressing expressing means by which something is achieved; to, so that, for that, in order to [+past tense] or [+infinitive]
    Synonyms: aby, ażeby, by
  5. creates a subordinate clause in which one states the possibility of something depends on something else; to, so that, for that, in order to [+infinitive]
    Synonyms: aby, ażeby, by
    Zjadłem za dużo, żeby teraz biegać.I ate too much to run right now.
  6. creates a subordinate clause expressing the speaker's position on the truthfulness of a given situation [+past tense] [+past tense], [+present tense] or [+infinitive]
    Synonym: gdyby
    Żebyś wiedział!You bet! (literally, “So that you knew!”)
    Żebyś wiedział!You bet! (literally, “So that you knew!”)
  7. (colloquial) creates a subordinate clause emphasizing that the speaker thinks the contents of their statement are apt [+past tense], [+present tense] or [+infinitive]
    Synonym: choćby
    żeby nie wiem coyou'd better believe it (literally, “so that I don't know what”)
  8. (chiefly in negated sentences) creates a subordinate clause expressing doubt; that, if [+past tense]
    Synonyms: ażeby, by, iżby
    Nie wiem, żeby...I don't know if he...
  9. creates a subordinate clause expressing the speakers doubt with relation to the goodness of a given event; roughly, to think that [+past tense] or [+infinitive]
    Synonyms: że, że też
    żeby teżto think that (literally, “so that also”)
    ale żebybut to (think that)
  10. (colloquial) creates a subordinate clause that expresses a lack of results; for the sake of [+infinitive]
    Synonyms: aby, byle, dla
    gadać, żeby gadaćto talk for the sake of talking
  11. creates a subordinate clause in which the speaker thinks something else should be reality rather than what truly is; so that, may; if only [+past tense]
    Synonym: gdyby
  12. (literary) introduces a subordinate clause relating a following event with a previous one that is not caused by the first event; just to, only to [+infinitive]
    Synonyms: aby, ażeby, by
    Uciekał przez trzy lata, żeby skończyć w więzieniu.He ran away for three years just to end up in prison. [+infinitive]
  13. (colloquial) introduces a second action co-occurring with another; to [+past tense]
    Synonyms: by, dla, gwoli
    żeby tak powiedziećas it were/so to speak/I'll add (literally, “in order to say so”)
  14. (colloquial) creates a subordinate clause expressing consequences; or else [+past tense]

Declension edit

Trivia edit

According to Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej (1990), żeby is one of the most used words in Polish, appearing 8 times in scientific texts, 5 times in news, 68 times in essays, 121 times in fiction, and 334 times in plays, each out of a corpus of 100,000 words, totaling 536 times, making it the 84th most common word in a corpus of 500,000 words.[1]

References edit

  1. ^ Ida Kurcz (1990), “żeby”, in Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej [Frequency dictionary of the Polish language] (in Polish), volume 2, Kraków; Warszawa: Polska Akademia Nauk. Instytut Języka Polskiego, page 796

Further reading edit

  • żeby in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
  • żeby in Polish dictionaries at PWN
  • Maria Renata Mayenowa, Stanisław Rospond, Witold Taszycki, Stefan Hrabec, Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023) “żeby”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
  • ŻEBY I”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 21.07.2008
  • ŻEBY II”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 06.12.2008
  • Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “żeby”, in Słownik języka polskiego
  • Aleksander Zdanowicz (1861), “żeby”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
  • J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1927), “żeby”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 8, Warsaw, page 701

Silesian edit

Etymology edit

Inherited from Old Polish żeby. By surface analysis, że +‎ -by. Compare Kashubian żebë.

Pronunciation edit

  • IPA(key): /ˈʐɛbɨ/
  • Rhymes: -ɛbɨ
  • Syllabification: że‧by

Conjunction edit

żeby

  1. creates a subordinate clause expressing aim or purpose, one's goal; to, so that, for that, in order to
    Synonyms: aby, ażby, by, coby, iżeby

Further reading edit