ხე
Georgian
editEtymology
editFrom Old Georgian ხე (xe); see below for more.
Pronunciation
editNoun
editInflection
edit Declension of ხე (see Georgian declension)
singular | plural | archaic plural | |
---|---|---|---|
nominative | ხე (xe) | ხეები (xeebi) | ხენი (xeni) |
ergative | ხემ (xem) | ხეებმა (xeebma) | ხეთ(ა) (xet(a)) |
dative | ხეს(ა) (xes(a)) | ხეებს(ა) (xeebs(a)) | ხეთ(ა) (xet(a)) |
genitive | ხის(ა) (xis(a)) | ხეების(ა) (xeebis(a)) | ხეთ(ა) (xet(a)) |
instrumental | ხით(ა) (xit(a)) | ხეებით(ა) (xeebit(a)) | |
adverbial | ხედ(ა) (xed(a)) | ხეებად(ა) (xeebad(a)) | |
vocative | ხევ (xev) | ხეებო (xeebo) | ხენო (xeno) |
Notes: archaic plurals might not exist. |
Postpositional inflection of ხე (see Georgian postpositions)
postpositions taking a dative case | singular | plural |
---|---|---|
-ზე (on - ) | ხეზე (xeze) | ხეებზე (xeebze) |
-თან (near - ) | ხესთან (xestan) | ხეებთან (xeebtan) |
-ში (in - ) | ხეში (xeši) | ხეებში (xeebši) |
-ვით (like a - ) | ხესავით (xesavit) | ხეებივით (xeebivit) |
postpositions taking a genitive case | singular | plural |
-თვის (for - ) | ხისთვის (xistvis) | ხეებისთვის (xeebistvis) |
-ებრ (like a - ) | ხისებრ (xisebr) | ხეებისებრ (xeebisebr) |
-კენ (towards - ) | ხისკენ (xisḳen) | ხეებისკენ (xeebisḳen) |
-გან (from/of - ) | ხისგან (xisgan) | ხეებისგან (xeebisgan) |
postpositions taking an instrumental case | singular | plural |
-დან (from / since - ) | ხიდან (xidan) | ხეებიდან (xeebidan) |
-ურთ (together with - ) | ხითურთ (xiturt) | ხეებითურთ (xeebiturt) |
postpositions taking an adverbial case | singular | plural |
-მდე (up to - ) | ხემდე (xemde) | ხეებამდე (xeebamde) |
Derived terms
edit- ხის ნახშირი (xis naxširi)
Laz
editAlternative forms
editEtymology
editFrom Proto-Georgian-Zan *qe(l)-.
Pronunciation
editNoun
editხე • (xe) (plural ხეფე, Latin spelling xe) (Vizha, Artasheni, Vitse–Arkabi, Khopa–Batumi, Chkhala)
- (upper extremity, upper limb); hand and/or arm
- Synonyms: ხანჭალი (xanç̌ali), კლავი (ǩlavi) — arm
- ხე ობონუ შენი ბერეს წკარი გელობამს
- xe obonu şeni beres ǯǩari gelobams
- S/he pours water on the child's hand to wash her/his hands
- პაპულის ლუმჯიშა მუსაჶი ხეზ ელოქაჩუნ
- p̌ap̌ulis lumcişa musafi xez elokaçun
- The Qur'an is under my grandfather's arm(limb) until the evening
- ფორჩაში შლოპერი ხე წკარითე ნუნახუმს
- porçaşi şlop̌eri xe ǯǩarite nunaxums
- She washes the soiled sleeve(arm) of the shirt with water
Derived terms
edit- ხეშალი (xeşali)
- ხეჯერი (xeceri)
- ხეკოტი (xeǩoťi)
- ხექური (xekuri)
- ხებოლი (xeboli)
- ხეტაბუ (xeťabu)
- ხეთერსი (xetersi)
- ხეჟინდო (xejindo)
- ხებიგონი (xebigoni)
- ხეკოტილი (xeǩoťili)
- ხეფათიღი (xepatiği)
- ხეშბურთი (xeşburti)
- ხემენცხული (xemenʒxuli)
- ხემეჩანერი (xemeçaneri)
- ხეშენ ვარმუხთამს (xeşen varmuxtams)
- ხეში ჟინ (xeşi jin)
- ხეში გალე (xeşi gale)
- ხეში კაპულა (xeşi ǩap̌ula)
- ხეშა ვარმუხთამს (xeşa varmuxtams)
- ოთხო ხე ნიჩანამს (otxo xe niçanams)
- ხეშ ტაბუ (xeş ťabu)
- ხეშ ტატი (xeş ťaťi)
- ხეზ დოლულამს (xez dolulams)
- ხეზ ვარნაღენ (xez varnağen)
- ხეზ ოხოსქიდუნ (xez oxoskidun)
- ხეზ დელუველუნ (xez deluvelun)
- ხეზ დოლუველუნ (xez doluvelun)
- ხე სვერი (xe sveri)
- ხე გოსვერი (xe gosveri)
- ხე ელაჩაფს (xe elaçaps)
- ხე ელაჩანს (xe elaçans)
- ხე ილაჩაფს (xe ilaçaps)
- ხე ელაჩამს (xe elaçams)
- ხე ელაჭიშუნ (xe elaç̌işun)
- ხე გუნძე უღუნ (xe gunże uğun)
Further reading
edit- Adjarian, H. (1898) “Étude sur la langue laze”, in Mémoires de la Société de Linguistique de Paris (in French), volume X, page 396
- Kiria, Č̣abuḳi, Ezugbaia, Lali, Memišiši, Omar, Čuxua, Merab (2015) Lazur-megruli gramaṭiḳa [Laz–Mingrelian Grammar] (in Georgian), Tbilisi: Gamomcemloba Meridiani, page 887
- Marr, N. (1910) “ხე”, in Грамматика чанского (лазского) языка с хрестоматией и словарем [Grammar of the Chan (Laz) Language with a Reader and a Dictionary] (Материалы по яфетическому языкознанию; 2) (in Russian), Saint Petersburg: Academy Press, page 230a
- Tandilava, Ali (2013) “ხე”, in Merab Čuxua, Natela Kutelia, Lile Tandilava, Lali Ezugbaia, editors, Lazuri leksiḳoni [Laz Dictionary][1], online version prepared by Levan Vašaḳiʒe, Tbilisi
Mingrelian
editEtymology
editFrom Proto-Georgian-Zan *qe(l)-.
Noun
editRelated terms
edit- ხუ (xu, “fist”)
Further reading
edit- Kajaia, Otar (2005) “ხე”, in Megrul-kartuli leksiḳoni [Mingrelian–Georgian Dictionary], online version prepared by Joost Gippert, Frankfurt am Main, published 2001–2004, page 1954
- Kipšidze, Iosif (1914) “ხე”, in Грамматика мингрельского (иверского) языка с хрестоматией и словарем [Grammar of the Mingrelian (Iverian) Language with a Reader and a Dictionary] (Материалы по яфетическому языкознанию; 7)[2] (in Russian), Saint Petersburg: Academy Press, page 400a
- Kiria, Č̣abuḳi, Ezugbaia, Lali, Memišiši, Omar, Čuxua, Merab (2015) Lazur-megruli gramaṭiḳa [Laz–Mingrelian Grammar] (in Georgian), Tbilisi: Gamomcemloba Meridiani, page 887
- Kobalia, Alio (2010) “ხე”, in Merab Čuxua, Nona Kobalia, Nana Kobalia, editors, Megruli leksiḳoni [Mingrelian Dictionary] (Ḳolxuri seria; 7)[3], online version prepared by Manana Buḳia, Tbilisi: Artanuji, →ISBN
- Pipia, Daniel (2008) “ხე”, in Tamaz Pipia, Givi Boǯgua, editors, Megruli saleksiḳono masalebi [Megrelian dictionary materials] (Ḳolxuri seria; 3)[4], online version prepared by Manana Buḳia, Tbilisi: Artanuji, →ISBN
Old Georgian
editEtymology
editBorrowed from Bats ხეჼ (xẽ), сlearly after the 5th century. The word replaced native ძელი (ʒeli) in Old Georgian.
Noun
editხე • (xe)
Descendants
edit- Georgian: ხე (xe)
References
edit- Abulaʒe, Ilia (1973) “ხე”, in Ʒveli kartuli enis leksiḳoni (masalebi) [Dictionary of Old Georgian (Materials)][5] (in Georgian), Tbilisi: Metsniereba, page 561
- Fähnrich, Heinz (2022) Der Erbwortschatz der nachischen Sprachen im Kaukasus [The inherited vocabulary of Nakh languages in the Caucasus] (in German), Wiesbaden: Reichert Verlag, page 9
- Klimov, G. A., Xalilov, M. Š. (2003) Словарь кавказских языков. Сопоставление основной лексики [Dictionary of Caucasian Languages. A comparison of the Basic Vocabulary] (in Russian), Moscow: Vostochnaya Literatura, →ISBN, pages 212–213
- Orbeliani, Sulxan-Saba (1685–1716) “ხე”, in S. Iordanišvili, editor, Siṭq̇vis ḳona kartuli, romel ars leksiḳoni [Collection of Georgian words, that is a dictionary][6], Tbilisi: Georgian SSR print, published 1949, page 466
Categories:
- Georgian terms inherited from Old Georgian
- Georgian terms derived from Old Georgian
- Georgian 1-syllable words
- Georgian terms with IPA pronunciation
- Georgian terms with audio links
- Georgian lemmas
- Georgian nouns
- Georgian countable nouns
- ka:Computing
- ka:Trees
- Laz terms inherited from Proto-Georgian-Zan
- Laz terms derived from Proto-Georgian-Zan
- Laz terms with IPA pronunciation
- Laz lemmas
- Laz nouns
- Vizha Laz
- Artasheni Laz
- Vitse Laz
- Arkabi Laz
- Khopa–Batumi Laz
- Chkhala Laz
- Laz terms with usage examples
- lzz:Limbs
- Mingrelian terms inherited from Proto-Georgian-Zan
- Mingrelian terms derived from Proto-Georgian-Zan
- Mingrelian lemmas
- Mingrelian nouns
- xmf:Limbs
- Old Georgian terms borrowed from Bats
- Old Georgian terms derived from Bats
- Old Georgian lemmas
- Old Georgian nouns
- oge:Trees